Digitale afhankelijkheid in noodsituaties

Even geen WhatsApp, ineens best kwetsbaar

Soms heb je geen groot incident nodig om te voelen hoe afhankelijk je bent. Ik merkte het pas echt toen WhatsApp even niet deed wat het normaal doet. Niets dramatisch, geen sirenes, geen stroomuitval. Alleen een plotselinge stilte op het kanaal waar je ongemerkt op leunt voor alles van “ben je al onderweg” tot “kun je even bellen”.

Ik schreef er kort over in Even geen WhatsApp: zo kwetsbaar is onze digitale bereikbaarheid. Het was maar een halve dag, maar het voelde alsof een vanzelfsprekendheid wegviel. En precies dat is het punt. Digitale afhankelijkheid valt pas op als het hapert.

Het noodpakket is prima, maar vooral analoog

De overheid heeft recent een instructieboekje gestuurd over voorbereiding op noodsituaties. Veel mensen hebben inmiddels een noodpakket in huis. Dat is goed en nodig.

Tegelijkertijd valt op hoe analoog dit denken is. Het noodpakket is gebouwd rond fysieke problemen die je kunt zien en vastpakken. Water, vuur, kou. In die wereld zijn we best gedisciplineerd. Een paar flessen water, een radio, wat contant geld, kaarsen.

Maar de wereld waarin we leven draait ook op digitale infrastructuur. Niet als extra laagje comfort, maar als fundament onder communicatie, identificatie, betalingen, bevoorrading en besluitvorming.

We zijn goed voorbereid op water en vuur, maar niet op digitale stilte.

Wat gebeurt er als essentiële digitale diensten wegvallen

Stel dat essentiële digitale diensten plotseling niet meer beschikbaar zijn. Geen e-mail. Geen DigiD. Geen FaceTime of WhatsApp. Geen social media. Geen streaming.

Niet omdat je router stuk is, maar omdat de diensten zelf onbereikbaar worden. Bijvoorbeeld als een buitenlandse macht besluit om diensten af te sluiten die buiten Europa draaien, of als die diensten door een conflict, sancties of technische escalatie niet meer geleverd kunnen worden. Veel systemen waarop we leunen zijn geconcentreerd bij een beperkt aantal platforms, vaak buiten Europa.

Wat valt er dan uit?

• Communicatie: je mist niet alleen gezelligheid, maar ook bereikbaarheid. Familie, zorg, school, werk, alles leunt op hetzelfde setje apps.
• Informatie: nieuws en updates lopen via dezelfde digitale snelwegen. Als die wegvalt, merk je pas hoe weinig alternatieven je paraat hebt.
• Toegang: zonder DigiD of vergelijkbare inlogmiddelen wordt contact met overheid en instellingen lastiger, soms onmogelijk.

Streaming is geen basisbehoefte, maar het wegvallen ervan is een goede reality check. Als zelfs ontspanning ineens niet meer kan, wat zegt dat dan over alles waar je wél op rekent?

Blijven iOS en Android functioneren zonder hun ecosysteem

Een smartphone is steeds minder een zelfstandig apparaat en steeds meer een toegangsbewijs tot een ecosysteem. iOS en Android blijven natuurlijk “aan”, maar zonder appstores, updates en cloud-diensten wordt zo’n toestel snel een schraal gereedschap.

Denk aan de keten die je meestal niet ziet:

• Appstores: geen installatie van nieuwe apps, geen herinstallatie na een reset, geen snelle alternatieven als je iets mist.
• Updates: beveiligingspatches vallen stil, maar ook compatibiliteit. Apps die nog wel werken kunnen ineens verouderd raken, of stoppen met functioneren.
• Cloud-diensten: back-ups, foto’s, notities, wachtwoorden, contacten, het zit vaak niet echt op je toestel, maar erboven.
• Authenticatie: veel apps vertrouwen op online checks, tokens en identity services. Ook dat kan een single point of failure zijn.

Het is niet zwart-wit. Bellen via het mobiele netwerk kan soms nog, sms ook. Offline kaarten kunnen helpen. Maar het algemene patroon is helder. We hebben onze persoonlijke infrastructuur uitbesteed aan systemen waar we weinig grip op hebben.

Energie, logistiek en bevoorrading zijn digitaler dan we denken

De digitale kwetsbaarheid stopt niet bij je telefoon. Energievoorziening, logistiek en bevoorrading zijn diep verweven met digitale systemen.

De vraag “kunnen winkels nog bevoorraad worden?” is in 2026 ook een IT-vraag.

• Voorraadbeheer en distributie: planning, routes, picklijsten, scanners, magazijnautomatisering. Als die systemen wegvallen, kun je niet even “terug naar papier” zonder verlies van tempo en overzicht.
• Betalingen: pinapparaten, contactloos betalen en online bankieren zijn de norm. Als betalingsverkeer hapert, gaat de kassa op slot, zelfs als er genoeg producten zijn.
• Energie: monitoring en aansturing zijn digitaal. Storingsinformatie, prioritering, inzet van monteurs, het loopt via systemen die je niet ziet, maar wel nodig hebt.

Contant geld helpt, maar ook daar zit een keten achter met logistiek en coördinatie. Bovendien is contant geld pas nuttig als winkels het aannemen en wisselgeld hebben, en als de operatie eromheen blijft draaien.

Hebben we naast een noodpakket ook een digitaal noodplan

Een digitaal noodplan hoeft niet technisch, duur of paranoïde te zijn. Het gaat om nuchter vooruitdenken. Wat doe je als de standaardkanalen stilvallen, of als je weken lang niet kunt vertrouwen op “even een app installeren”?

Een paar praktische lijnen om over na te denken, zonder te doen alsof je alles kunt oplossen:

• Communicatie-afspraken: wie bel je, wanneer, via welk alternatief kanaal, en wat als je elkaar niet bereikt?
• Lokale kopieën: belangrijke documenten, adressen, medische gegevens, noodnummers. Niet alleen in de cloud, ook lokaal.
• Offline basis: weet welke functies je toestel offline kan, en zorg dat die opties klaarstaan (offline kaarten, noodnummers, lokale notities).
• Digitale hygiëne: niet sexy, wel relevant. Updates bijhouden zolang het kan, wachtwoorden op orde, herstelcodes veilig, maar toegankelijk.

Op rijksoverheid.nl en via het Nationaal Cyber Security Centrum zie je steeds meer aandacht voor cyberweerbaarheid. Tegelijk blijft het gesprek vaak abstract. Terwijl de echte pijn juist in het alledaagse zit. In bereikbaarheid, toegang en vertrouwen dat “het wel werkt”.

Realisme zonder complot, maar ook zonder slaapstand

Dit is geen pleidooi voor angst of doemdenken. Het is een pleidooi voor volwassen realisme.

We accepteren dat water en energie kwetsbaar zijn en we oefenen scenario’s. Digitale infrastructuur behandelen we nog te vaak als magisch stabiel. Alsof apps en platforms net zo vanzelfsprekend zijn als zwaartekracht.

Maar digitale stilte is een scenario dat je serieus kunt nemen, juist omdat het zo onzichtbaar is. Het kan klein beginnen, met een berichtendienst die uitvalt. En het kan groot worden, als meerdere essentiële diensten tegelijk wegvallen, of als toegang tot systemen buiten Europa onder druk komt te staan. In discussies over digitale soevereiniteit en strategische autonomie speelt dit al langer mee, ook binnen Europa, onder meer bij de Europese Commissie.

Tot slot: vragen die blijven hangen

Misschien is de belangrijkste voorbereiding wel mentaal: beseffen dat “geen internet” tegenwoordig niet alleen betekent dat je je verveelt, maar dat processen stilvallen.

Een paar vragen om mee af te sluiten:

• Als je belangrijkste berichtenapp vandaag wegvalt, hoe bereik je dan de mensen die je echt moet kunnen bereiken?
• Welke essentiële informatie staat alleen in de cloud, en niet op een plek waar je er zonder internet bij kunt?
• Hoeveel van jouw dagelijkse zekerheid hangt af van één login, één platform, of één regio buiten Europa?
• En als digitale stilte geen uur duurt maar dagen of weken, wat is dan jouw plan B, en met wie heb je dat al afgesproken?

Wil je meer in dezelfde lijn lezen, dan kun je ook bladeren door meer berichten op sjoerdblom.nl.